Recenzje Print E-mail

Izabela Desperak Pochodzenie kobiety (d Gender)

Hanna Samson Mska logika (Sens, stycze 2008)

Marcin Rotkiewicz Bylimy pingwinami? (Polityka, 12 stycznia 2008)

Dr Katarzyna Sokoowska Zagadki ludzkiej ewolucji. Rzecz o "Bliznach po ewolucji" Elaine Morgan (Arkana Kosmetologii, 10 (2-3), 2010)"


Dr Izabela Desperak, d Gender

Pochodzenie kobiety

Zastanawialicie si kiedy, dlaczego inaczej ni wikszo czekoksztatnych map nie mamy sierci? A moe zwrcilicie uwag na to, ze spord samic ssakw karmicych swoje mae mlekiem, tylko samice homo sapiens dysponuj par krgych, wyranie widocznych piersi? A moe zastanawiacie si skd wzi si oparty na pci podzia pracy? wietnie, mamy ju wicej ni jedn odpowied na wasze pytania.

W swojej ksice o nagiej mapie Desmond Morris (a take w innych pracach inni ?tarzanici?) odpowiada, e sier zrzucilimy na sawannie, by biec szybciej nie przegrzewajc si, a piersi samice homo sapiens wypracoway w skomplikowanym procesie uwodzenia samcw. Po kulturowo doniosej zmianie obyczajw seksualnych, gdy porzucilimy pozycj ?od tyu? na rzecz ?misjonarskiej? samice nie dysponoway par zaokrglonych poladkw do wabienia samca - ewolucja sprawia wic, e przetrway jedynie potomkinie tych Ew, ktre miay podobne pkule z przodu. Nawiasem mwic, kobiecy zwyczaj malowania warg, twierdzi Morris, ma podobne rdo - jaskrawo czerwone usta wspczesnych zastpuj w komunikacji midzy pciami czerwono pulsujce wargi sromowe samicy w rui. A podzia pracy, jak wszyscy wiedz, wzi si z czasw, gdy w jaskini ona z niemowlciem u piersi dogldaa ognia, a on polowa na mamuta.

Elaine Morgan twierdzi, przywoujc sformuowan wiele lat wczeniej przez Alistera Hardy?ego hipotez wodn, e sier zrzucilimy wchodzc do wody. To duo lepsza ewolucyjna strategia - twierdzi Morgan; uciekajca na sawannie przed drapienikiem samica nie pozostawia potomstwa, a my pochodzimy od Ewy, ktrej ucieczka w przybrzene wody zapewnia przetrwanie. Piersi nie s przeznaczone dla mczyzn, tylko niemowlt, by byo im atwiej ssa; a kobiety nie ysiej, bo dugie wosy pomagay maym unoszcym si na wodzie. Nasza budowa i obyczaje seksualne wiadcz wanie o wodnym pochodzeniu zrbw naszego czowieczestwa. A samica czekajc kilka dni na owc umaraby wraz z maymi z godu, gdyby nie zbieranie rnych jadalnych rzeczy, w tym dostpnych na brzegu morza may i innych owocw morza. To tak wanie przeszlimy z diety rolinnej na biako zwierzce, twierdzi Morgan.

Desmond Morris wyda ?Nag map?w 1967 roku, Elaine Morgan ?Pochodzenie kobiety? w 1972. ?Naga mapa? ukazaa si po polsku wiele lat temu - tumaczenie ?Pochodzenia kobiety? ukazuje si dopiero dzi. Desmond Morris sta si popularnym i w Polsce autorem, jego prace tumaczone s i wznawiane. O Morgan nikt dotd nie sysza. Czy dlatego e nie bya biolok, czy te dlatego, e - jak dowiadujemy si ze wstpu Marzeny Adamiak - jej praca bya zbyt feministyczna dla mainstreamowej nauki, a za mao feministyczna dla feministek?

Desmond Morris jest - wraz wieloma innymi autorami malujcych wizje rozwoju ludzkoci z perspektywy androcentrycznej - odpowiedzialny za legitymizacj patriarchalnego systemu spoecznego. Popularno jego ksiek, a take wspczenie formuowanych teorii esencjalistycznych, socjobiologicznych czy psychologii ewolucyjnej bierze si funkcji jak peni: produkuj mity, ktre utrwalaj istniejcy patriarchalny porzdek spoeczny. Wspczeni wyksztaceni mczyni wierz, ze ich rol jest rola owcy, a mamuta zastpiy rodki na koncie i widzialne wyznaczniki statusu, jak choby lnice limuzyny. Wspczesnym kobietom wmawia si, e ich naturalnym, ewolucyjnie zdeterminowanym rodowiskiem jest domowe ognisko. Elaine Morgan, mwic tym samym co Morris jzykiem, mwi jednak co innego. I tak jak Morris wierzy, e za ewolucj odpowiedzialne byy przede wszystkim aktywne osobniki mskie, tak Morgan postrzega ludzk samic jako awangard ewolucji.

Czy ksika Morgan nie ukazuje si jednak zbyt pno? Polemika z nieco ju zapomnian koncepcj Morrisa jest ju lekko przebrzmiaa. By moe bardziej potrzebne s popularne ksiki alternatywne dla dyskursu ?Pci mzgu? czy rewelacji typu ?kobiety s z Wenus, mczyni z Marsa?. Ksika Morgan to produkt poprzedniej epoki, ktra wydaa Drug Fal feminizmu, a nasz cz Europy omina. Tumaczenie dzi owych historycznych tekstw jest trudnym zadaniem, wymagaoby krytycznej redakcji naukowej. Morgan wierzy na przykad w instynkt macierzyski, co wspczesnych czytelniczkom, majcym za sob lektur ?Historii macierzystwa? Elizabeth Badinter nie mieci si ju w gowie. Niepodejmowanie owych ryzykownych tumacze to nieobecno wanych teorii i koncepcji w dyskursie. Od lat mamy polskie tumaczenie ?Drugiej pci? Simone de Beauvoir, antologi tekstw Drugiej Fali feminizmu przygotowan przez Teres Howk i? dugo, dugo nic. Wspczesne tumaczenia historycznych ju tekstw nie odbijaj si szerokim echem, ?Kobiecego eunucha? Germaine Greer mona byo upolowa na dworcowych wyprzedaach (jak kilka lat wczeniej Badinter). Brak tumaczenia ?Feminine Mystique? Betty Friedman sprawia, e na nie ma jej na pkach bibliotek, listach uniwersyteckich lektur i zestawie tych idei, ktre kady zna powinien. Luka ta sprawia, e w zetkniciu z tekstami odwoujcymi si do trzeciej fali feminizmu czy postfeminizmu, powoduje e nie mamy do nich - jak w przypadku ?Faszywej cieki? Badinter - wsplnego z zachodnimi czytelniczkami punktu odniesienia.

Elaine Morgan podejrzewaa, e specjalici ignorowali jej ksik ze wzgldu na potoczysty, jdrny i mao naukowy jzyk. Niesusznie, kolejna jej praca napisana bardziej drtwo te nie wzbudzia odzewu porwnywalnego z pracami Desmonda Morrisa. Dziki tumaczeniu Magorzaty Danickiej-Kosut, ktra rewelacyjnie przeoya w potoczysty i nienaukowy jzyk na usugach powanej argumentacji, dzi, czytajc Morgan po polsku, moemy sami oceni czy mg jej recepcji zaszkodzi.


Hanna Samson, SENS stycze 2008

Mska logika

?Zgodnie z Ksig Genesis Bg najpierw stworzy mczyzn. Kobieta miaa by dla niego dodatkiem i udogodnieniem? ? tak zaczyna si ksika Elaine Morgan pt. ?Pochodzenie kobiety?, ktra po ponad trzydziestu latach doczekaa si polskiego wydania. Ksika, ktra kwestionuje relacje midzy pciami ustanowione w Genesis i skrycie podtrzymane w teorii ewolucji. W tej ostatniej co prawda samice pojawiaj si rwnoczenie z samcami, ale siedz sobie w jaskiniach i czekaj, co samiec przyniesie. To dzielni myliwi napdzaj ewolucj. Zgodnie z t msk mitologi, zwan inaczej prawd obiektywn, kobiety wniosy niewiele do losw gatunku. No moe jaki przepis na podpomyk albo ciasto. Elaine Morgan przytacza wers starej piosenki: ?Nazwaem mego osa koniem, ktry osab? i pisze dalej: ?W przewaajcej czci literatury zajmujcej si rnicami midzy pciami jest niewypowiedziane zaoenie, e kobieta jest mczyzn, ?ktry osab.? Wystarczy pozby si tego zaoenia, by inaczej spojrze na drog, ktr przeszlimy, eby sta si ludmi.? A wanie, ludmi. Ludzie to kobiety i mczyni. Ale czowiek? Elaine Morgan zwraca uwag na to, co oczywiste. Czowiek oznacza przedstawiciela naszego gatunku niezalenie od pci. Tak si jednak skada, e oznacza te samca naszego gatunku. Skutki tej oczywistoci ju wcale nie s takie oczywiste, ale za to dalekosine: ?Jeli zaczniesz pisa ksik o czowieku lub wykoncypujesz teori na temat czowieka, nie moesz unikn uywania tego sowa. Nie moesz unikn uywania zaimka w zastpstwie tego sowa i uyjesz zaimka ?on? z wygody lingwistycznej. Ale zanim dojdziesz do poowy pierwszego rozdziau, w umyle zacznie ci si formowa mentalny obraz tego ewoluujcego stworzenia. To bdzie obraz mczyzny i on bdzie bohaterem opowieci ? wszystko i wszyscy w historii bd si odnosi do niego.? Nie tylko ewolucja, ale caa nasza kultura ma charakter androcentryczny, cho przecie tak na co dzie nie zdajemy sobie z tego sprawy. Skoro jaka perspektywa jest dominujca, atwo ulec wraeniu, e jest obiektywna. A gdyby spojrze na ewolucj nie tylko z perspektywy myliwych? Gdyby jedynym kontekstem nie byy polowania, ale take zbieractwo, ktrym zajmoway si samice? Teoria ewolucji mogaby si zaczyna od sw: ?Kiedy pierwsza przodkini rasy ludzkiej zesza z drzewa, nie miaa jeszcze rozwinitego potnego mzgu, ktry mia w przyszoci odrni j tak wyranie od wszystkich innych gatunkw?. Ju samo sowo przodkini brzmi dziwnie, prawda? Nawet dla komputera, ktry je podkrela. Wiele sw z esk kocwk brzmi dziwnie, cho kobiety bywaj ich desygnatami. Ale jzyk ich do tego nie zachca, jasno wskazuje, e wdzieraj si na mski teren. Nasz jzyk sprzyja wykluczaniu kobiet z tych sfer, ktrymi lubi zajmowa si mczyni. Elaine Morgan, cho przywraca kobietom miejsce w ewolucji, nie prbuje wyklucza mczyzn. Wie, e ?ona bya w nie wikszym stopniu pierwsz przodkini ni on by pierwszym przodkiem, ale nie bya ni rwnie w mniejszym stopniu?, o czym ewolucjonici zdaj si nie pamita. Przewrt kopernikaski zmieni geocentryczny obraz wiata. Ksika Elaine Morgan to zamach na teori ewolucji z mczyzn jako centrum wszechwiata, wok ktrego kry eski satelita, tak jak Ksiyc kry wok Ziemi. Z innej perspektywy losy ludzkoci wygldaj inaczej. A trudno uwierzy, e przez lata za naukow uchodzia koncepcja, e kobieta ma due piersi, by kusi nimi mczyzn, a nie, eby atwiej karmi dziecko. Z nowej perspektywy wielu prawd nie udaje si utrzyma, za to wiele zagadek daje si wyjani. Ksika Elaine Morgan pokazuje, e wiara w to, i mczyzna jest centrum wszechwiata, czsto prowadzi na manowce. I to nie tylko w teorii ewolucji. Wemy niedawny wywiad z ?Gazety Wyborczej?. Marek Liciski, terapeuta rodzinny, wyjania nam, skd si bierze kryzys ojcostwa. ?Za separacj ojcw od dzieci odpowiedzialne s zwykle kobiety. Odsuwaj ojcw na wszelkie sposoby. Po prostu dziecko jest dla matki tak atrakcyjnym partnerem erotycznym...? ? mwi z przekonaniem eksperta, ktry wie, jak wyglda prawda. Na poparcie swych tez ma dowody prosto z gabinetu terapeuty: ?Kto wychodzi na rodek przekonany, e zosta skrzywdzony przez ojca. Potem analizuje swoj relacj z rodzicami i dociera do niego, e to nie ojciec go porzuci, ale matka go ?uwioda?. Ojciec by jego rywalem i on, przy pomocy mamy, rzecz jasna, wygra z wasnym ojcem. Niewiadomie ma poczucie winy wobec ojca, ale przykrywa je agresj.? Liciski sdzi w dodatku, e goszc te prawdy, walczy ze stereotypami, ale to ju dowd ignorancji, a nie wiedzy. W naszej kulturze to kobiety s winne. To jest obowizujcy stereotyp, ktry szybko chwytaj redaktorzy prowadzcy wywiad: ?A wic to kobieta jest winna. Jest cerberem, ktry pilnuje drzwi i uniemoliwia powrt ojcu?? Liciski na to: ?Gorzej. Ona mu zabraa dzieci, ona go odsuna.? Chyba logiczne? Skoro z mczyzn co jest nie tak, to dowd na to, e satelita le go obiega. Ksika Elaine Morgan obnaa msk logik w dziedzinie ewolucji. Reszta naley do nas.


Marcin Rotkiewicz, POLITYKA 12 stycznia 2008

Bylimy pingwinami?

Ksika Elaine Morgan pod tytuem ?Pochodzenie kobiety? wywoaa 35 lat temu spor sensacj, przetumaczono ja na 25 jzykw. Wsadzia bowiem kij w mrowisko naganiajc kontrowersyjn teori wodnej fazy w ewolucji czowieka, ktra gosi, e przed setkami tysicy lat stalimy si na pewien czas pingwinami tropikw, yjc w pytkich wodach przybrzenych Afryki. Dlatego m.in. utracilimy owosienie i w odrnieniu od szympansw nie boimy sie wody. Morgan ponadto spojrzaa na ewolucj czowieka z punktu widzenia kobiety. Dzi te tezy nie s juz tak rewolucyjne, ale warto pozna feministyczne spojrzenie na histori naszego gatunku. ?Pochodzenie kobiety? ukazao si niedawno w Polsce nakadem oficyny Anadiomene.



Dr Katarzyna Sokoowska, Arkana Kosmetologii, 10 (2-3), 2010
Zagadki ludzkiej ewolucji.

"(...) Powszechnie przyjmuje si, e rodowiskiem ksztatujcym nasz gatunek bya sawanna i stepy Wielkiego Rowu Afrykaskiego. Panujce tam warunki ycia miay doprowadzi do wyewoluowania wspczesnego czowieka. Kontrowersyjn, konkurencyjn hipotez, cho coraz czciej dyskutowan, tzw. wodnej mapy popularyzuje Elaine Morgan w ksikach Blizny po ewolucji i Pochodzenie kobiety. Autorka zafascynowana teori sir Alistera Harde`go o wodnym etapie w ewolucji czowieka przedstawia niezwykle barwn i sugestywn opowie o meandrach naszej drogi do czowieczestwa. (...)"

Peny tekst recenzji na stronie czasopisma (kliknij)


 
Copyright © 2018 by Małgorzata Danicka-Kosut. All Rights Reserved.
Designed by Łysa Panda. All Rights Reserved.